O sábado 16 de maio, o sociólogo e Doutor en Educación Esteban Wilson Pintos Andrade deu o EnClave Libre da xornada cunha clase aberta titulada "A política que non se ve: educación e vida cotiá". Desde Buenos Aires, conectado por Zoom ao Territorio Liberté na cadea de máxima seguridade de Batán, propuxo unha ferramenta de pensamento para distinguir a política do político — e mostrou como o segundo se coa nas rutinas, as palabras e as decisións sen que se o perciba.
O Enclave forma parte do calendario académico de Universidad Liberté e da Cooperativa. A xornada foi moderada desde dentro da cadea polo Pampa Aguirreal e conducida por Ángel M. desde o estudio. A Lic. Cecilia Pintos —irmá do expositor e colaboradora permanente de Liberté— acompañou desde Canadá: unha articulación familiar e profesional que vén tecéndose coa cooperativa desde hai meses. Entre quen se conectou ao Zoom estivo Daniel Q., recén liberado hai poucos días, que se presentou a si mesmo como "Egresado de Liberté". O Consello de Administración da cooperativa —integrado entre outros pola Dra. Diana Márquez e o Lic. Ricardo Augman— seguiu a xornada e achegou ao peche. Tamén acompañou a transmisión a Dra. Claudia Perlo, integrante de Liberté.
A política e o político: unha distinción que cambia a lectura
Pintos abriu a clase cunha aclaración fundacional. "Non imos falar da política en termos institucionais — democracia, partidos, división de poderes". O que propuxo foi outra cousa: pensar o político como ese conxunto de "ideas, crenzas, valores que dalgunha maneira repercuten nas opinións e nas accións dos individuos". O político atravesa as rutinas máis simples, configura a linguaxe, os xestos, as relacións na aula. A política partidaria, sostivo, é só a expresión final — moitas veces inconsciente — desa construción de sentidos máis profunda.
Sentidos de primeiro e de segundo orde
Sobre esa base, Pintos propuxo unha distinción analítica que organizou toda a clase. Os sentidos de primeiro orde son sedimentados historicamente: matrices positivistas, eurocéntricas, ordenadoras, que veñen desde a construción do estado moderno e se transmiten de xeración en xeración sen que os seus portadores advirtan esa orixe. Son "moi difíciles de remover", explicou.
Os sentidos de segundo orde, en cambio, son máis conxunturais: emerxen en períodos de dez ou vinte anos e poden ser tanto contraculturais — os gobernos progresistas latinoamericanos do kirchnerismo, Lula, Evo, Correa, o Frente Amplio — como conservadores, eses procesos que refirman a matriz hexemónica. Máis volátiles, máis cambiantes.
A política é o único que detén o enriquecemento de sectores burgueses e o empobrecemento da maioría das poboacións.
O positivismo non é só unha teoría: é unha cultura
Boa parte da clase dedicouna a rastrexar como o positivismo — a filosofía de Augusto Comte e a súa bandeira de "orde e progreso" — acabou constituíndonos como suxeitos. "Somos un conxunto de suxeitos positivistas", afirmou. A bandeira de Brasil di Ordem e Progresso. A obsesión da orde, a separación entre o técnico e o ideolóxico, a crenza nunha "obxectividade" descontextualizada: todo iso coase nas aulas, nos discursos, no sentido común.
Pintos cruzou esa idea con dúas referencias clave: os aparatos ideolóxicos do estado de Althusser — a escola, a familia, a igrexa, que reproducen a orde sen impoñerse pola forza — e a hexemonía de Gramsci, ese momento en que unha clase social fai crer ao resto que as súas pautas culturais son universais e producidas entre todos e todas. "Aí logran o poder", citou.
As frases do sentido común
Para mostrar como os sentidos de primeiro orde circulan sen filtro, Pintos compartiu unha lista de frases que escoita en compañeiros de fútbol, coñecidos, vida cotiá. "Aos negros hai que matalos a todos — pero non de pel, de aquí". "O pobre é pobre porque non quere traballar". "A política é toda corrupción". "Cos militares isto non pasaba". "O feminismo xa conseguiu demasiado". "En Arxentina non hai racismo, somos europeos". Cada unha desas frases, dixo, opera como o que Arturo Jauretche chamaba as sonceras arxentinas: erros funcionais ao sistema que se presentan como sentido común e non como ideoloxía.
Detrás diso, advertiu Pintos, hai un proceso máis profundo que Jauretche chamou colonización pedagóxica: o sistema educativo, a cultura oficial e os medios instalan no colonizado unha visión do mundo que corresponde aos intereses do colonizador, facendo que o dominado pense con categorías alleas e se perciba a si mesmo con ollos estranxeiros.
Cando os sectores populares votan contra os seus intereses
A pregunta-eixo do peche foi por que os sectores populares votan proxectos políticos que os prexudican. Pintos propuxo unha lectura: os cambios obxectivos — distribución da riqueza, salarios, dereitos efectivamente conquistados — e os cambios subxectivos — valores, pautas culturais hexemónicas — teñen temporalidades distintas. Os primeiros son rápidos. Os segundos veñen desde a construción do estado arxentino agroexportador e son moito máis estables. Por iso, sostivo, "non é tan difícil entender como persoas que tiveron beneficios obxectivos votan a proxectos que resaltan valores hexemónicos".
O Pampa Aguirreal achegou ao peche unha lectura desde o Territorio. "Varias veces pregunteime como pode ser que persoas en situación de cárcere votasen proxectos políticos que claramente as prexudican", reflexionou. A súa hipótese: "fanse unha película na cabeza de que son parte da outra parte da sociedade. Por un momento non son esa parte excluída que está aquí dentro. Apoian en contra dos seus propios intereses — teléfonos móbiles, liberdades anticipadas, condenas máis curtas — pero cren, durante un anaquiño, que son os outros". Unha soncera, en termos de Esteban.
Outra voz, outra mirada: a réplica de Miguel Vega
O peche do Enclave deixou espazo para unha intervención disidente. Miguel Vega, estudante habitual dos espazos de formación de Liberté que se conectou por Zoom, con formación en teoría política e constitucional, devolveu unha lectura distinta sobre o positivismo. Rescatou o seu rol histórico: "permitiu que a verdade xa non dependese do dogma dun rei, dunha igrexa ou do goberno de quenda, senón de feitos obxectivos que calquera pode verificar". E cuestionou a idea de categorizar politicamente a docentes ou de validar a noción de adoutrinamento: "o cidadán común vota condicionado pola súa realidade concreta — a inflación, a falta de traballo, a inseguridade — atribuílo a unha manipulación cultural é paternalismo".
A conversa quedou aberta. O formato do EnClave Libre é ese: non busca consenso, busca pensamento. E deixa rexistro das diferenzas en lugar de borralas.
Un concepto que apareceu: o "egresado de Liberté"
Houbo outra aparición da xornada. Daniel Q., integrante histórico de Liberté liberado hai poucos días, conectouse ao Zoom e presentouse como "un Liberté liberado, un egresado de Liberté". Na súa intervención manifestou as ganas de impulsar unha articulación entre os egresados de Liberté para soster o emblema da reincidencia cero. A Dra. Diana Márquez tomou nota do concepto: "Egresado de Liberté — paréceme un concepto fortísimo, distinto de egresar da cadea. Temos que facer ese desenvolvemento". Unha categoría editorial que a cooperativa vai seguir traballando, e que dialoga cun dos puntos centrais que deixou Pintos: as identidades colectivas como construción contracultural, non como herdanza natural.
O que queda
O peche deuno o propio Esteban, fronte á pregunta de Gerardo Short —estudante habitual conectado por Zoom— sobre canto de importantes poden ser estas micro-accións que se sosteñen desde a cooperativa. "As accións contraculturais son innumerables, incontables en moitos suxeitos e en moitos colectivos. Liberté é un gran exemplo. Obviamente estás pelexando contra a corrente, contra esa construción de valores históricos. Pero máis alá dos triunfos ou as derrotas que sucedan a partir desa construción colectiva contracultural — é unha posición de vida. E eu alí séntome conforme".
