Zes jaar na de lancering is het Diploma Burgerveiligheid Opbouwen —een universitair extensieprogramma van de Nationale Universiteit van Mar del Plata gecoördineerd vanuit Penitentiaire Inrichting N°15 van Batán— nu aan zijn vijfde lichting. Diana Márquez, secretaris van Coöperatie Liberté, directeur van de vereniging Víctimas por la Paz en voorzitter van de Argentijnse Vereniging voor Herstelrecht (SAJuR), en Ricardo Augman, penningmeester van de coöperatie en coördinator van het Programma Geestelijke Gezondheidszorg, delen de algemene coördinatie. In dit gesprek vertellen ze hoe het programma zichzelf in stand houdt vanuit het binnenste.
Zes jaar, een revolutie die we niet hadden verwacht
Het diploma ontstond in 2021 met een eigenschap die ongekend was in de Spaanstalige wereld: het werd volledig gecoördineerd vanuit een penitentiaire inrichting en voor 100% begeleid door gedetineerden. Zes jaar later —in 2024 was er geen cursus wegens gebrek aan technische apparatuur— heeft het al vier lichtingen afgerond met duizenden deelnemers uit 25 landen. Márquez kijkt terug op die beginperiode met gemengde gevoelens.
Het is een beetje dubbel. Enerzijds was het een revolutie, een mijlpaal voor Liberté en voor het hele netwerk dat haar draagt, ieder vanuit zijn eigen ruimte: een unieke plek in denken, creativiteit en woord. Dat wisten we. Maar we hadden niet verwacht welke impact het buiten zou hebben, op mensen. Dat zette ons ook in een staat van verrassing.
De erkenning die van buiten kwam, zegt ze, bracht tegelijkertijd een enorme vreugde en een nieuwe verantwoordelijkheid: die van weten dat je wordt bekeken. Door de jaren heen is die respons niet afgenomen.
We zijn bij de vijfde lichting en we voelen steeds meer dat het diploma een centrale en noodzakelijke plek is, want het is onze stem: de stem van gedetineerden. En het is ook een manier om aan de toekomst te denken. Wanneer degenen die denken, zich inbeelden en dromen dezelfde mensen zijn die deze ervaringen in de eerste persoon doormaken —zonder bemiddeld te worden, zonder dat anderen voor hen denken—, is er een unieke betekenis en emanciperende kracht.
Augman, die de algemene coördinatie deelt en het Programma Geestelijke Gezondheidszorg leidt, herinnert zich die eerste jaren ook als een breuk.
Ik denk inderdaad dat het een revolutie was: een manier om een ruimte te creëren voor dialoog, discussie, uitwisseling van kennis, van gemeenschap, met ongekende kenmerken. Op voet van gelijkheid in gesprek brengen: gedetineerden, medewerkers van de penitentiaire dienst, familieleden, organisaties verbonden aan de mensenrechtenwereld, deskundigen uit de rechterlijke macht, rechters, advocaten en advocaten. En het groeiende aantal mensen jaar na jaar zien is op een bepaalde manier de bevestiging dat we een correct en noodzakelijk pad hebben gekozen om de betonnen muren rond gevangenissen doorlaatbaarder te maken.
Een les binnen en buiten de gevangenis
Een groot deel van wat het diploma onderscheidt, ligt in zijn klaslokaal. Augman denkt de inhoud uit samen met wie zich binnen Penitentiaire Inrichting N°15 van Batán bevindt, en van daaruit vertelt hij wat verandert —en wat niet— bij het voorbereiden van een les binnen de gevangenis.
In principe zijn er geen grote verschillen, afgezien van het rekening houden met de obstakels die zich kunnen voordoen in de penitentiaire omgeving, een onverwachte kwestie of een veiligheidskwestie. Maar onze manier van denken over onderwijs, gesprek en de aanpak van thema's heeft vergelijkbare kenmerken. Wanneer je mensen denkt in termen van gelijkheid —ongeacht hun sociale positie, politieke opvattingen, religieuze of spirituele oriëntatie, de juridische situatie die ze doormaken en die altijd tijdelijk is— en je de verschillen opzijzet om het gemeenschappelijke te zoeken, is een les een les, of die nu binnen of buiten de gevangenis is. Dat is wat de ruimte van Liberté anders maakt.
Die basisgelijkheid vertaalt zich in concrete regels van samenleven in de klas.
We hebben zeer serieuze en zeer diepgaande afspraken gemaakt, die soms niet voorkomen in universitaire klaslokalen. We hebben een basisregel, namelijk het respect voor diverse meningen, en die wordt strikt nageleefd: we gaan niet in op narcistische twisten, en elke keer dat er een spanning van dat type optreedt, wordt die snel opgelost, zonder in een spel te treden dat nooit goed afloopt. In ons huis, zo te zeggen, zijn alle meningen welkom: die welke ons vriendelijker en sympathieker lijken en die welke ons ruwer of afstandser lijken. Dat is ook een groot verschil met academische ruimtes.
Voor Augman gaat wat in deze jaren is opgebouwd verder dan elke lichting.
Dit diploma maakte ook de ontmoeting mogelijk van professionals en experts op verschillende gebieden van kennis, met een ongebruikelijke gelijkwaardigheid voor wat volwassenenopleidingen doorgaans zijn. Er kwamen zeer diepgaande ontmoetingen tot stand, met enorm veel reflectie, die mettertijd onderwerp van studie zullen worden: niet alleen vanwege wat we bij elke editie leren en uitwisselen, maar ook omdat de ruimte zelf een fenomeen is dat een diepgaand onderzoek zou verdienen.
Tussen de slachtoffers en de gevangenis
Márquez bekleedt een weinig gebruikelijke positie: ze is secretaris van Coöperatie Liberté —een organisatie van gedetineerden en ex-gedetineerden— en tegelijkertijd directeur van Víctimas por la Paz, een vereniging van slachtoffers van misdrijven. Dat dubbele lidmaatschap, zegt ze, is de grondslag van haar kijk.
Dat dubbele lidmaatschap is bijna uniek; in mijn lezing van het Herstelrecht zou ik zeggen dat het honderd procent symbolisch is. Het is heel weinig gebruikelijk. En het in stand houden ervan vergt een fundamenteel niet-binaire blik op het menselijke: ik probeer consequent te zijn in dat opzicht en in het belang dat ik hecht aan mensen, aan de ruimtes die ze bewonen en aan gemeenschappen en hun transformaties.
Die niet-binaire blik —die niemand opsluit in de categorie van slachtoffer of dader— doorkruist haar dagelijkse werk tussen twee werelden die de samenleving gewoonlijk als tegengesteld beschouwt.
«Het begrip slachtoffer is uiterst breed»
Een bijzonderheid van het virtuele klaslokaal is zijn samenstelling: in een en dezelfde les zijn gedetineerden en ex-gedetineerden, slachtoffers van ernstige misdrijven, rechters, advocaten en advocaten, maatschappelijk werkers, criminologen en familieleden aanwezig. Voor Márquez is het juist dat kruispunt dat de dialoog verrijkt.
Op een gearticuleerde manier werken tussen slachtoffers en gedetineerden laat zien dat de grenzen erg vaag zijn: tussen het slachtoffer zoals we het sociaal voor ons zien en de gedetineerde, die ook slachtoffer is van andere situaties. Aan beide kanten staan heeft me geleerd dat het begrip slachtoffer uiterst breed is, dat het niemands eigendom is. En dat je fenomenen moet benaderen zonder te oordelen, zonder vooroordelen, met bescheidenheid —zonder jezelf eigenaar te wanen van een geopenbaarde waarheid—: begrijpen, helpen bij de opbouw van anderen en anderen laten helpen bij de eigen opbouw.
Die dialoog tussen slachtoffers en mensen die schade hebben aangericht heeft jaren van praktijk. Márquez vertelt het als iets dat je persoonlijk doormaakt, vóór enige methode.
Deze dialoog, in dezelfde virtuele of fysieke ruimte, is iets wat we al vele jaren delen. Misschien is het meest interessante te denken hoe je er toekomt: hoe een slachtoffer van een afschuwelijk misdrijf in een gevangenis terechtkomt. Daar sta ik mezelf toe te spreken van een proces, van het doorlopen van vele persoonlijke fasen om in deze omgeving te komen, om allen samen te zijn.
Wat die dialoog in stand houdt, zegt ze, is een inzet voor de menselijkheid. En ze verduidelijkt: een deugdzame menselijkheid.
De dialoog wordt in stand gehouden door menselijkheid voor te stellen, en die menselijkheid wordt me met rente teruggegeven. Ik spreek van een deugdzame menselijkheid, want menselijkheid kan ook schade aanrichten, oorlogen en rampen veroorzaken, zoals we elke dag zien binnen en buiten de gevangenis. Een menselijkheid die denkt aan vreedzame oplossingen, aan integratie, aan de moeilijkste dialoog, en die zichzelf in stand houdt door te luisteren en ook mezelf te bevragen. De gevangenis laat je kennismaken met de meest extreme en de meest basale ervaringen van het leven.
Voor Márquez is wat hen verbindt elementairder dan welk label dan ook.
Gedetineerden en slachtoffers —als ze al op aparte planken gezet kunnen worden— hebben toekomst nodig. Een lichtere toekomst, uitkomen uit deze plaatsen: uit de positie van slachtoffer, uit de positie zonder vrijheid. Dat verbindt ons. En van daaruit samen denken en werken voor onderwijs en werk. Alles wat Liberté doet coördineren, als secretaris van de coöperatie en als directeur van een slachtoffervereniging, is voor mij een eer.
«Voor mij is dit diploma licht»
Tegen het einde vat Márquez alles samen in één zin.
Voor mij is dit diploma licht. Dat is mijn zin. En leve Liberté, zoals Mario Juliano heeft geschreven.
Augman kiest van zijn kant een beeld.
Voor mij stelt het de onzichtbaarheidsmantel van Harry Potter voor, want wat we via het diploma hebben bereikt is de muren onzichtbaar maken: dat mensen van verschillende achtergronden, uit verschillende landen en provincies in dialoog kunnen treden en kennis, ervaringen, ideeën en projecten kunnen delen, zonder dat de muur een belemmering vormt. Via het diploma hebben we dat bereikt: de muren van de gevangenis onzichtbaar maken.
«Schrijf u in»
Tot wie dit artikel leest en twijfelt om deel te nemen, spreekt Márquez zonder omwegen.
Ik hoop dat niemand aarzelt om zich in te schrijven. Schrijf u in, want het is niet alleen het leren: het is de gemeenschap die dit diploma al zo vele jaren bijeenbrengt. Een gemeenschap die ons begeleidt, naar ons luistert, ons begrijpt. En ik twijfel er niet aan dat het ook de rest van de samenleving ten goede komt, ook al weet die niet dat het bestaat: ruimtes als Liberté en haar activiteiten leiden tot verbetering voor iedereen.
Een paradigma, doordrongen van waardigheid
Tegen het einde brengt Márquez de assen samen die het diploma voorstelt als een ander paradigma van burgerveiligheid: niet dat van straf, maar dat van zorg.
Integratie, transformatie en veiligheid begrepen vanuit ons standpunt —werkend aan nul recidive, geestelijke gezondheid begeleidend— vormen een nieuw paradigma voor de samenleving, alles doordrongen van de waardigheid van gedetineerden.
Meer informatie en inschrijving
Alle gedetailleerde informatie over het cursusprogramma, het studieplan en de docenten is beschikbaar op de diplomapagina.
Inschrijvingen zijn al open en verlopen via het inschrijfformulier. Vragen kunnen per e-mail worden gesteld aan formacion@universidadliberte.org en via WhatsApp op +54 9 223 678-9264.
Wie 75% van de bijeenkomsten bijwoont en de praktische opdrachten inlevert, ontvangt een Universitair Extensiediploma uitgereikt door de Nationale Universiteit van Mar del Plata, via het Secretariaat van Extensie van de Faculteit Maatschappelijk Werk en Gezondheidswetenschappen.
